HARARE —
Ingcwethi kwezempilakahle ziyavuma ukuba liyaqansa inani lokudlwengulwa kwabantwana abaleminyaka engaphansi kwelitshumi lasithupha ngakho ukhankasela ukumanyana kwengatsha zikahulumende emsebenzini yokulwisana lendaba zokudlwengulwa kwabantwana yilabo abakholwa ukuba kuyaphathisa kundaba zokuthuthukisa ibhizimusi kanye lokwelatshwa kwemikhuhlane ehlukeneyo engelaphekiyo efana lengculaza.
Uzulu yena ukhuthaza abezomthetho ukuba baqakathekise amacala anje batshutshise ukuthoniswa kwawo abatholakala bele cala bagwetshwe kanzima kungakhathalekile ukuba ngubani.
Abezempilakahle laba bakhuthaza uzulu ukuba ehlukane lemikhuba eyingozi njengoba kungasiqiniso ukuba ukudlwengula umntwana omncane kuphathisa ukuthuthukisa ibhizimusi lomuntu loba ukumelapha emkhuhlaneni ongelaphekiyo ofana lengculaza.
Lezingcwethi zithi kungaba lokumanyana kwengatsha zikahulumende kuzaphathisa ukulwisana lalemikhuba emibi esebantwini enza abanye baphethe sebedlwengula abantwana abancane ngoba lowo obacebisayo eqamba amanga ukuba ukwenza njalo kuthuthukisa amabhizimusi kanye lokuqeda imikhuhlane.
Umsekeli kamphathintambo wogatsha lwezempilakahle u Dr Paul Chimedza uthi ugatsha lwakhe seluzasebenza kanzima emizameni yokuluqeda loludaba lokudlwengulwa kwabantwana.Yikhona kuzadingwa indlela zokusebenzelana labezinye ingatsha kubonisanwe ngendlela ezingasetshenziswa ukuqeda loludubo kuveza uChimedza.
Uthi kuyinto edanisayo ukuba lokhe besakhona kulelilizwe abalokhe besagxile kunkolo ezingelamsebenzi zokudlwengula abantwana ngenhloso yokuqeda indubo zabo.
Uzulu we Harare ukhathezekile ngaloludaba lokuqansa kwenani labantwana abancane abadlwengulwa ngezizatho ezimbalwa.
Umnumzana Themba Nyoni uyisakhamuzi se Kuwadzana njalo engumzali olengane ezintathu. UNyoni oleminyaka engamatshumi amathathu yokuzalwa,ungomunye wabatshengisa ukukhathazeka ngaloludaba ngoba ethi wesabela ingane zakhe ikakhulu ezingamantombazana ezisesemfitshane.
Uthi iyamethusa limibiko ekhuluma phezu kokuqansa kwenani labantwana abadlwengulwa sikhathi sonke yikho ekhuthaza ukujeziswa kanzima kwalabo abatholakala belalomlandu wokudlengula laba bantwana.
Kuthi Umnumzana Thabani Gumpo yena oyisakhamuzi se Warren Park laye utshengise ukukhathazeka ngoba ethi ingane yomnewabo idlwengulwe nyakenye kodwa lwaphelela emoyeni udaba lwakhona.
Ukhala ngabezomthetho ukuba kabaphathe indaba zaloluhlobo ngemfanelo ngoba zifana lokubulala.
Inani labantwana abadlwengulwa ngezizatho ezehlukeneyo libikwa seliqanse ngesilinganiso sokuhlanu ekhulwini-5%, kukhangelwa labo abaye bayamangala emapholiseni.
Inani labantwana abadlwengulwe kunyanga eziyisithupha zakuqala zomnyaka libikwa liqanse lisuka kunkulungwane ezedlula kancane ezimbili-2 326 ) lisiya kuphose inkulungwane ezimbili lengxenye-2 440.
Ingane ezingamantombazana abadlwengulwe ngalesi sikhathi bebefika phose inkulungwane ezimbili ( 1 628 ) kuthi abangabafana bona besedlula kancane inkulungwane lengxenye ( 1 553 ).
Kodwa abezempilakahle bona bathi lelinani liphansi kakhulu ngoba kuyilabo abayabika lezi ndaba emapholiseni ikanti bebanengi abehluleka ukuya emapholiseni ngoba besethuselwa bahle bazikhethele ukuzihlalela ngekhaya bezithulele.
Bathi kuyadanisa ukuba basuke balithole leligciwane laba bantwana ngemva kokuba bedlwengulwe ngulowo okholwa ukuba angenze njalo lomntwana omncinyane,liyanyamalala emzimbeni wakhe leligciwane.
Uzulu yena ukhuthaza uhulumende ukuba abophe lezinyanga lamaprofitha adlelezela uzulu ngokutshelela abantu eceleni bebakhuthaza ukuba ukudlwengula umntwana omncinyane kusebenza njengomuthi oqeda indubo ezimbalwa okubalisa ukuthuthukiswa kwebhizimusi kanye lokunyamalala kwengculaza emzimbeni.
Uzulu yena ukhuthaza abezomthetho ukuba baqakathekise amacala anje batshutshise ukuthoniswa kwawo abatholakala bele cala bagwetshwe kanzima kungakhathalekile ukuba ngubani.
Abezempilakahle laba bakhuthaza uzulu ukuba ehlukane lemikhuba eyingozi njengoba kungasiqiniso ukuba ukudlwengula umntwana omncane kuphathisa ukuthuthukisa ibhizimusi lomuntu loba ukumelapha emkhuhlaneni ongelaphekiyo ofana lengculaza.
Lezingcwethi zithi kungaba lokumanyana kwengatsha zikahulumende kuzaphathisa ukulwisana lalemikhuba emibi esebantwini enza abanye baphethe sebedlwengula abantwana abancane ngoba lowo obacebisayo eqamba amanga ukuba ukwenza njalo kuthuthukisa amabhizimusi kanye lokuqeda imikhuhlane.
Umsekeli kamphathintambo wogatsha lwezempilakahle u Dr Paul Chimedza uthi ugatsha lwakhe seluzasebenza kanzima emizameni yokuluqeda loludaba lokudlwengulwa kwabantwana.Yikhona kuzadingwa indlela zokusebenzelana labezinye ingatsha kubonisanwe ngendlela ezingasetshenziswa ukuqeda loludubo kuveza uChimedza.
Uthi kuyinto edanisayo ukuba lokhe besakhona kulelilizwe abalokhe besagxile kunkolo ezingelamsebenzi zokudlwengula abantwana ngenhloso yokuqeda indubo zabo.
Uzulu we Harare ukhathezekile ngaloludaba lokuqansa kwenani labantwana abancane abadlwengulwa ngezizatho ezimbalwa.
Umnumzana Themba Nyoni uyisakhamuzi se Kuwadzana njalo engumzali olengane ezintathu. UNyoni oleminyaka engamatshumi amathathu yokuzalwa,ungomunye wabatshengisa ukukhathazeka ngaloludaba ngoba ethi wesabela ingane zakhe ikakhulu ezingamantombazana ezisesemfitshane.
Uthi iyamethusa limibiko ekhuluma phezu kokuqansa kwenani labantwana abadlwengulwa sikhathi sonke yikho ekhuthaza ukujeziswa kanzima kwalabo abatholakala belalomlandu wokudlengula laba bantwana.
Kuthi Umnumzana Thabani Gumpo yena oyisakhamuzi se Warren Park laye utshengise ukukhathazeka ngoba ethi ingane yomnewabo idlwengulwe nyakenye kodwa lwaphelela emoyeni udaba lwakhona.
Ukhala ngabezomthetho ukuba kabaphathe indaba zaloluhlobo ngemfanelo ngoba zifana lokubulala.
Inani labantwana abadlwengulwa ngezizatho ezehlukeneyo libikwa seliqanse ngesilinganiso sokuhlanu ekhulwini-5%, kukhangelwa labo abaye bayamangala emapholiseni.
Inani labantwana abadlwengulwe kunyanga eziyisithupha zakuqala zomnyaka libikwa liqanse lisuka kunkulungwane ezedlula kancane ezimbili-2 326 ) lisiya kuphose inkulungwane ezimbili lengxenye-2 440.
Ingane ezingamantombazana abadlwengulwe ngalesi sikhathi bebefika phose inkulungwane ezimbili ( 1 628 ) kuthi abangabafana bona besedlula kancane inkulungwane lengxenye ( 1 553 ).
Kodwa abezempilakahle bona bathi lelinani liphansi kakhulu ngoba kuyilabo abayabika lezi ndaba emapholiseni ikanti bebanengi abehluleka ukuya emapholiseni ngoba besethuselwa bahle bazikhethele ukuzihlalela ngekhaya bezithulele.
Bathi kuyadanisa ukuba basuke balithole leligciwane laba bantwana ngemva kokuba bedlwengulwe ngulowo okholwa ukuba angenze njalo lomntwana omncinyane,liyanyamalala emzimbeni wakhe leligciwane.
Uzulu yena ukhuthaza uhulumende ukuba abophe lezinyanga lamaprofitha adlelezela uzulu ngokutshelela abantu eceleni bebakhuthaza ukuba ukudlwengula umntwana omncinyane kusebenza njengomuthi oqeda indubo ezimbalwa okubalisa ukuthuthukiswa kwebhizimusi kanye lokunyamalala kwengculaza emzimbeni.